Brak okazji, odwagi, ochoty - powody niejednej cnoty.
Cnota często wynika z braku pokusy, lęku przed konsekwencjami lub po prostu braku chęci, a nie z wewnętrznego heroizmu.
Głębokie Odkrycie Janosza Sztaudyngera: Moralność jako Produkt Okoliczności
Cytat Jana Sztaudyngera „Brak okazji, odwagi, ochoty – powody niejednej cnoty” to nie tyle ironiczny przytyk, co głęboka introspekcja w naturę ludzkiej moralności, widziana przez pryzmat psychologii i filozofii. Sztaudynger z chirurgiczną precyzją wyodrębnia trzy kluczowe czynniki, które, paradoksalnie, leżą u podstaw tego, co w potocznym rozumieniu nazywamy cnotą. Nie jest to jednak deprecjonowanie cnoty, lecz raczej demistyfikacja jej źródeł, ukazująca ludzkie zachowanie w bardziej złożonym i realistycznym świetle.
Zacznijmy od braku okazji. Psychologia społeczna i sytuacyjna podkreślają, jak silnie kontekst wpływa na nasze decyzje i działania. Wielu z nas postępuje „cnotliwie” (np. nie kradnie, nie zdradza, nie kłamie), ponieważ po prostu nie staje przed realną pokusą, która mogłaby wystawić na próbę nasze zasady. Kradzież jabłka z niewidzialnego sklepu nie jest cnotą, lecz brakiem możliwości. W sensie psychologicznym, ten brak okazji minimalizuje wewnętrzny konflikt, nie wymagając od jednostki uruchamiania skomplikowanych mechanizmów samokontroli czy walki z własnymi impulsami. Cnota staje się wówczas biernym efektem niesprzyjających okoliczności dla zachowań dewiacyjnych.
Następny element, brak odwagi, odnosi się do lęku przed konsekwencjami, zarówno społecznymi, jak i prawnymi, a także wewnętrznymi (wyrzuty sumienia). Psychologicznie, odwaga to zdolność do działania pomimo strachu. Jeśli jednostce brakuje tej odwagi, by podjąć ryzykowne, potencjalnie niemoralne działanie, jej „cnotliwe” zachowanie może być uwarunkowane unikaniem kary lub odrzucenia. Nie jest to działanie z wewnętrznego przekonania o słuszności, lecz z kalkulacji ryzyka i potencjalnych strat. Jest to forma przystosowania do norm społecznych, motywowana strachem, a nie autentycznym wewnętrznym kodeksem moralnym. W tym sensie, cnota staje się tu pancerzem chroniącym przed społecznym ostracyzmem lub konsekwencjami prawnymi. Z perspektywy psychodynamicznej, to mechanizm obronny, maskujący potencjalne pierwotne impulsy.
W świecie, który każe Ci być kimś, odważ się być sobą.
Radykalna samoakceptacja to zaproszenie do wewnętrznej wolności.
Zobacz, czym jest i jak wiele może Ci dać!
Wreszcie, brak ochoty, uderza w samo serce motywacji. Często nie popełniamy czynów uznawanych za naganne, ponieważ po prostu nie odczuwamy do nich pociągu, nie widzimy w nich korzyści, lub nie są one zgodne z naszymi preferencjami czy systemem wartości. To może być zarówno głębokie, zakorzenione w osobowości przekonanie, jak i po prostu brak zainteresowania. Jeśli ktoś nigdy nie odczuwał pociągu do hazardu, jego unikanie kasyn nie jest aktem wielkiej woli, lecz naturalnym brakiem pragnienia. Z psychologicznego punktu widzenia, tutaj cnota staje się efektem harmonii między działaniami a wewnętrznymi predyspozycjami czy brakiem impulsów do naruszenia norm. Brak ochoty minimalizuje, a nawet eliminuje wewnętrzny konflikt, czyniąc „cnotliwe” zachowanie swobodnym i naturalnym.
Implikacje Psychologiczne i Filozoficzne
Sztaudynger prowokuje do myślenia o autentyczności cnoty. Czy prawdziwa cnota objawia się dopiero wtedy, gdy pomimo okazji, odwagi i ochoty na czyn niemoralny, jednostka świadomie wybiera dobro? Czy cnota jest raczej biernym efektem zbiegu okoliczności, psychicznych barier i braku wewnętrznego popędu? Cytat ten stawia ważne pytanie o odpowiedzialność moralną i wolną wolę. Jeśli brak pokusy czy lęk przed konsekwencjami kształtuje nasze moralne wybory, to w jakim stopniu jesteśmy prawdziwie „cnotliwi”, a w jakim po prostu unikamy problemów? To przypomnienie, że ludzka moralność to skomplikowany splot wewnętrznych predyspozycji, zewnętrznych nacisków i subiektywnego postrzegania ryzyka, a niekiedy to, co postrzegamy jako cnotliwe, jest po prostu brakiem sprzyjających warunków do niemoralności.