Przed Einsteinem naukowiec badał jakieś zjawisko w praktyce, a następnie dorabiał do tego zgrabną teorię. Dziś jest dokładnie na odwrót.
Cytat podkreśla zmianę od empirii do teorii: Dawniej obserwowano, by tworzyć teorię; dziś tworzy się teorię, a potem szuka dowodów.
Filozoficzno-Psychologiczna podróż przez ewolucję myśli naukowej
Cytat Andrzeja Majewskiego dotyka sedna ewolucji epistemologicznej w nauce i ma głębokie implikacje psychologiczne. Przed Einsteinem, nauka zdawała się być empirycznie zakorzeniona. Obserwacja świata – gromadzenie danych, eksperymentowanie – była punktem wyjścia. Można to porównać do indukcyjnego podejścia do poznania, gdzie konkretne obserwacje prowadzą do uogólnień i tworzenia teorii. Psychologicznie, ta metoda odzwierciedlała pewien rodzaj pokory poznawczej: umysł ludzki był postrzegany jako narzędzie do rejestrowania i porządkowania rzeczywistości, a prawda leżała „tam na zewnątrz”, czekając na odkrycie. Proces ten wiązał się z cierpliwością, skrupulatnością i przekonaniem, że rzeczywistość ujawni swoje sekrety poprzez dokładną analizę – od szczegółu do ogółu.
Pojawienie się Einsteina i jego rewolucyjnych teorii, zwłaszcza teorii względności, wywróciło ten paradygmat. Einstein nie zaczynał od obserwacji w tradycyjnym sensie. Jego teorie były często wynikiem dedukcyjnego rozumowania, opartymi na fundamentalnych zasadach, symetriach i logicznej elegancji, a dopiero potem szukano dla nich potwierdzeń empirycznych. To jest właśnie to „na odwrót” wymienione w cytacie. Współczesna fizyka teoretyczna, a także inne dziedziny, często operuje na poziomie abstrakcyjnych modeli matematycznych, które nierzadko przewidują istnienie zjawisk wcześniej nieobserwowanych (np. bozon Higgsa, fale grawitacyjne). To oznacza przesunięcie akcentu z „widzę, więc wierzę” na „rozumiem, więc mogę przewidzieć, co powinienem zobaczyć”.
Z perspektywy psychologicznej, zmiana ta ma istotne znaczenie. Wskazuje na rosnące zaufanie do potęgi ludzkiego umysłu i jego zdolności do konstruowania rzeczywistości na poziomie teoretycznym. Nie jest to już tylko rejestracja, ale aktywna kreacja modeli, które wyprzedzają empiryczne potwierdzenie. Wiąże się z tym większe ryzyko: błędna teoria może prowadzić do nieprawidłowych przewidywań, ale też większy potencjał odkryć, które wykraczają poza bezpośrednie postrzeganie. Oznacza to również, że naukowiec współczesny musi posiadać rozwiniętą wyobraźnię abstrakcyjną, zdolność do myślenia w kategoriach symbolicznych i matematycznych, a także gotowość do konfrontacji swoich mentalnych konstrukcji z rzeczywistością, nawet jeśli ta rzeczywistość jest trudna do bezpośredniej obserwacji. Ta zmiana odzwierciedla przejście od prymatu danych do prymatu idei, stawiając ludzki intelekt w centrum procesu poznawczego, nie tylko jako obserwatora, ale jako architekta potencjalnych rzeczywistości.