Jeśli nie byłoby Boga, trzeba by go wymyśleć.
Ludzie potrzebują idei Boga (lub jej substytutu) dla sensu, moralności i ukojenia egzystencjalnego lęku, zapewniając porządek psychologiczny i społeczny.
Cytat Voltaire'a „Jeśli nie byłoby Boga, trzeba by go wymyśleć” na pierwszy rzut oka może wydawać się paradoksalny, jednak kryje w sobie głębokie warstwy filozoficzno-psychologiczne, które warto rozłożyć na czynniki pierwsze. Nie jest to bynajmniej dowód na istnienie Boga, ani deklaracja wiary, lecz raczej przemyślana refleksja nad funkcjami, jakie idea Boga pełni w ludzkim umyśle i społeczeństwie.
Voltaire, jako myśliciel Oświecenia i deista, nie tyle opowiadał się za ortodoksyjną teologią, co uznawał praktyczną użyteczność pewnej formy transcendencji. Psychologicznie, idea Boga (lub innej siły wyższej) zaspokaja fundamentalne ludzkie potrzeby. Po pierwsze, daje poczucie sensu i celu. W obliczu absurdalności istnienia, niezgłębionych pytań o początek i koniec, wiara w boski plan lub stwórcę oferuje narrację, która porządkuje chaos. Pozwala to na redukcję lęku egzystencjalnego, dostarczając pociechy i nadziei. To swoisty mechanizm obronny, który chroni psychikę przed przytłaczającą pustką.
Po drugie, idea Boga była (i często jest nadal) fundamentem moralności i ładu społecznego. Voltaire zdawał sobie sprawę, że w społeczeństwie, gdzie brakuje wewnętrznych hamulców i poczucia odpowiedzialności przed wyższą instancją (nawet jeśli tylko symboliczną), łatwo o anarchię i upadek wartości. Groźba kary lub obietnica nagrody w zaświatach (lub na symbolicznym planie), wywierana przez wszechwiedzącą istotę, może być potężnym regulatorem zachowań i czynnikiem motywującym do przestrzegania norm społecznych. Nie chodziło tu o „straszenie” ludzi, lecz o stworzenie ramy aksjologicznej, która zapewniałaby spójność wspólnoty. W pewnym sensie, Bóg staje się archetypem sumienia zbiorowego.
W świecie, który każe Ci być kimś, odważ się być sobą.
Radykalna samoakceptacja to zaproszenie do wewnętrznej wolności.
Zobacz, czym jest i jak wiele może Ci dać!
Po trzecie, Bóg pełni funkcję źródła nadziei i ukojenia w cierpieniu. W obliczu choroby, straty czy niesprawiedliwości, wiara w boską opatrzność lub życie po śmierci może być potężnym buforem psychologicznym, pozwalającym na przetrwanie trudnych doświadczeń. To poszukiwanie transcendencji, chęć nadania głębszego wymiaru ludzkiemu doświadczeniu bólu i cierpienia.
Współcześnie, nawet w zeświecczonych społeczeństwach, często obserwujemy poszukiwanie „zamienników” dla tej roli – ideologii, ruchów społecznych, nauki, a nawet kultu jednostek, które w pewien sposób oferują podobne funkcje: sens, moralność, nadzieję. Voltaireowska myśl podkreśla więc, że niezależnie od tego, czy Bóg istnieje obiektywnie, sama jego koncepcja jest niezwykle ważna dla ludzkiej psychiki i organizacji społecznej, a jeśli jej zabraknie, ludzkość w swej istocie będzie dążyć do stworzenia czegoś, co wypełni tę pustkę.