Cywilizacja wzięła początek w dniu, kiedy człowiek, ujarzmiając drugiego i zmuszając go do pracy za dwóch, mógł oddać się kontemplacji świata... Nie na próżno Atena jest boginią wojny i nauki.
Cywilizacja narodziła się z dominacji i eksploatacji drugiego człowieka, umożliwiając elitom kontemplację. Atena symbolizuje to nierozerwalne połączenie mądrości i przemocy.
Głębokie Zrozumienie Kondycji Ludzkiej w Świetle Unamuno
Cytat Miguela de Unamuno: „Cywilizacja wzięła początek w dniu, kiedy człowiek, ujarzmiając drugiego i zmuszając go do pracy za dwóch, mógł oddać się kontemplacji świata… Nie na próżno Atena jest boginią wojny i nauki” stanowi niezwykle
głęboką i prowokacyjną refleksję na temat źródeł ludzkiego postępu i jego psychologicznych kosztów. Z perspektywy psychologicznej, jego znaczenie wykracza poza samo socjologiczne objaśnienie genezy cywilizacji, wnikając w meandry ludzkiej psiki.
Unamuno sugeruje, że fundamenty cywilizacji, czyli zorganizowanego społeczeństwa, nauki, sztuki – wszystko to, co odróżnia nas od stanu „dzikości” – nie wyrosły z altruizmu czy czysto racjonalnej potrzeby zbiorowego rozwoju. Przeciwnie, ich korzenie tkwią w
przemocy, dominacji i eksploatacji.
Akt „ujarzemiania drugiego i zmuszania go do pracy za dwóch” jest nie tylko metaforą niewolnictwa czy poddaństwa, ale również fundamentalnej asymetrii władzy i zasobów, która charakteryzuje ludzkie zbiorowości od zarania dziejów. Psychologicznie, akt ten odzwierciedla głęboko zakorzeniony w ludzkiej naturze dualizm: z jednej strony dążenie do
komfortu, bezpieczeństwa i samorealizacji (poprzez „kontemplację świata”), z drugiej zaś gotowość do wykorzystywania innych w celu osiągnięcia tych celów.
Ta pierwotna forma akumulacji zasobów (w postaci pracy ludzkiej) pozwoliła elicie na uwolnienie się od codziennego trudu przetrwania. To właśnie ta
„wolność od konieczności”
Odzyskaj wewnętrzny spokój i pewność siebie.
Zbuduj trwałe poczucie własnej wartości.
stała się podłożem dla
rozwoju poznawczego, refleksji filozoficznej i naukowej
— czyli tego, co nazywamy „kontemplacją świata”. Człowiek, który nie musiał całą swoją energię poświęcać na zdobywanie pożywienia czy obronę, mógł sobie pozwolić na myślenie, tworzenie i badanie.
Uzasadnienie odwołujące się do Ateny, bogini zarówno wojny, jak i nauki, jest tutaj kluczowe. Atena symbolizuje paradoksalne połączenie intelektu i przemocy, mądrości i strategicznego działania. Psychologicznie, to odzwierciedla ambiwalencję ludzkiej natury, gdzie
najwyższe aspiracje intelektualne współistnieją z instynktami dominacji i agresji. Sugeruje, że rozwój intelektualny i postęp cywilizacyjny nie są procesami czystymi i idyllicznymi, lecz są nierozerwalnie splecione z ciemniejszymi stronami ludzkiej psychiki i historii.
Cytat Unamuno jest zatem przypomnieniem, że cywilizacja, którą tak cenimy, ma swoje korzenie w mechanizmach opartych na władzy i wykorzystywaniu. Stawia on ważne pytanie o etyczne implikacje naszego postępu i o to, czy „cena” za „kontemplację świata” nie była zbyt wysoka dla tych, którzy musieli „pracować za dwóch”. Zmusza nas do refleksji nad tym, czy aby na pewno uwolniliśmy się od tych pierwotnych mechanizmów, czy też jedynie zamaskowaliśmy je w bardziej złożone formy społeczne i ekonomiczne.