Historyk: kosmetyk przeszłości.
Historyk upiększa lub maskuje przeszłość, tworząc użyteczne narracje dla tożsamości zbiorowej i społecznej spójności, niczym indywidualna pamięć.
Zacharowanie przeszłości w optyce psychologii poznawczej i społecznej
Cytat Żarko Petana „Historyk: kosmetyk przeszłości” wnika w fundamentalne aspekty ludzkiej percepcji, pamięci i konstruowania tożsamości. Z perspektywy psychologii poznawczej, jest to metafora rekonstruktywnej natury pamięci. Nasza pamięć nie jest wiernym magazynem faktów, lecz aktywnym procesem tworzenia narracji. Historyk, podobnie jak jednostka wspominająca swoje życie, wybiera, akcentuje, interpretuje, a niekiedy wręcz retuszuje wydarzenia. Czyni to świadomie lub nieświadomie, często w zgodzie z dominującymi narracjami społecznymi, politycznymi lub własnymi potrzebami psychologicznymi.
Z psychologii społecznej natomiast cytat ten dotyka kwestii konstruowania tożsamości zbiorowej i legitymizacji. Historia, którą tworzą historycy, staje się podstawą dla narodowej, grupowej czy ideologicznej tożsamości. „Kosmetyka” oznacza tu nie tylko upiększanie, ale także maskowanie – pomijanie niewygodnych faktów, minimalizowanie błędów, wyolbrzymianie zasług. Ten proces służy utrzymaniu spójności grupy, wzmocnieniu jej poczucia wartości i zapewnieniu legitymacji dla jej działań lub istnienia. Jest to swoisty mechanizm obronny na poziomie zbiorowym, mający chronić przed dysonansem poznawczym czy zagrożeniami dla spójności społecznej.
Odzyskaj wewnętrzny spokój i pewność siebie.
Zbuduj trwałe poczucie własnej wartości.
W psychologii klinicznej zjawisko to ma swoje odbicie w sposobie, w jaki jednostki opracowują własne traumy czy trudne doświadczenia. Często „upiększają” wspomnienia, przypisują sobie większą rolę lub odpowiedzialność, niż faktycznie miało miejsce, aby nadać doświadczeniu sens lub osłabić jego destrukcyjny wpływ. Historyk w tym kontekście staje się terapeutą zbiorowej psychiki, próbującym nadać sens chaotycznym lub bolesnym wydarzeniom, by umożliwić społeczeństwu funkcjonowanie i dążenie do przyszłości. Petan podpowiada nam, byśmy byli świadomi tej „kosmetycznej” funkcji historii, by móc krytycznie oceniać narracje i rozróżniać między faktem a interpretacją, między obiektywną prawdą a użyteczną opowieścią.
W istocie, jego słowa to przypomnienie o subiektywności każdej interpretacji przeszłości, które skłania do głębszej refleksji nad tym, jak kształtujemy nasze zrozumienie świata i samych siebie.