Śmierć jest faktem, którego jeszcze nikt nie uniknął (...). I to jest nowa prawda, choć wydaje się być powszechnie znaną od początku świata. Skoro zaś śmierć jest tak powszechnym zjawiskiem, więc nie rozmyślać o niej należy, jak to czynią ludzie s}abi i mnisi niewolniczego ducha, lecz zapomnieć i nigdy o niej nie myśleć. Jest to wróg, który wcześniej lub później przyjdzie i zamorduje każdego z nas. Należy mieć tyle honoru, żeby pogardzić tym wrogiem. (...) Bo bohaterstwo jest to nade wszystko pogarda śmierci.
Cytat Żeromskiego to wezwanie do heroicznej pogardy dla śmierci, de facto psychologiczna strategia radzenia sobie z lękiem egzystencjalnym poprzez pełne skupienie na życiu.
Cytat Stefana Żeromskiego, choć na pierwszy rzut oka zdaje się promować nihilistyczne podejście do śmierci, w swej głębi odsłania skomplikowany mechanizm psychologicznej adaptacji i obrony przed egzystencjalnym lękiem. Jego prowokacyjny ton, proponujący „zapomnienie” o śmierci, nie jest bynajmniej wezwaniem do naiwnego ignorowania, lecz do przyjęcia pewnej strategii mentalnej, która pozwala człowiekowi funkcjonować w obliczu nieuniknionego.
Filozoficzne Podłoże:
Żeromski dotyka tu fundamentalnego dylematu egzystencjalizmu – świadomości kruchości i skończoności ludzkiego życia. Fakt śmierci, opisywany jako „nowa prawda”, mimo, że „powszechnie znany”, staje się „nowy” w sensie indywidualnego, głębokiego uświadomienia sobie jego konkretnego znaczenia dla jednostki. To przejście od abstrakcyjnej wiedzy do osobistego doświadczenia, nawet jeśli jeszcze nieprzeżytego. Autor zdaje się sugerować, że ludzkie rozmyślania nad śmiercią, zwłaszcza te naznaczone strachem i bezwolnością, są de facto marnotrawstwem życia i manifestacją „niewolniczego ducha”. Ironią jest to, że odrzucenie myślenia o śmierci ma służyć lepszemu życiu.
Psychologiczne Mechanizmy:
Z psychologicznego punktu widzenia, wezwanie do „zapomnienia” o śmierci i „pogardy” dla niej można interpretować jako próbę wytworzenia psychologicznej odporności. Jest to swego rodzaju mechanizm obronny, a konkretnie: zaprzeczenie lub racjonalizacja, ale w konstruktywnym wydaniu. Nie jest to całkowita ucieczka od rzeczywistości, lecz celowe przekierowanie uwagi i energii psychicznej. Zamiast paraliżującego lęku, Żeromski proponuje postawę heroicznej akceptacji lub raczej heroicznego odrzucenia dominacji lęku.
Pojęcie „bohaterstwa” jako „pogardy śmierci” jest tu kluczowe. Nie chodzi o to, by udawać, że śmierć nie istnieje, ale by nie pozwolić jej na to, by definiowała nasze życie i paraliżowała nasze działanie. Jest to sposób na odzyskanie sprawczości w obliczu siły, która siłą rzeczy jest poza naszą kontrolą. Pogarda dla wroga (śmierci) jest formą autoregulacji emocjonalnej, która pozwala na skupienie się na życiu i wartościach, które nadają mu sens, pomimo nieuchronnego końca.
W świecie, który każe Ci być kimś, odważ się być sobą.
Radykalna samoakceptacja to zaproszenie do wewnętrznej wolności.
Zobacz, czym jest i jak wiele może Ci dać!
Dodatkowo, koncepcja Żeromskiego może być odczytywana w kontekście Zarządzania Terrorem (Terror Management Theory), która mówi o tym, że ludzie tworzą kulturowe konstrukcje i systemy wartości, aby radzić sobie z egzystencjalnym strachem przed śmiercią. Żeromski proponuje tu konkretną strategię: gloryfikację życia poprzez odrzucenie dominacji lęku przed śmiercią, co finalnie prowadzi do wzmocnienia ego i poczucia godności w obliczu nieuniknionego losu.
W istocie, to przesłanie o charakterze egzystencjalnej transgresji – przekroczenia granic strachu, by w pełni doświadczyć i przeżyć dostępny czas, nadając mu godność i sens poprzez odważne działania, niezależne od perspektywy śmierci.