Tam, gdzie jest śmierć, nie ma walki. Nic ma zwycięstwa ani ucieczki.
Śmierć, według Rozanowa, to absolutny koniec walki. Nie ma zwycięstwa ani ucieczki, tylko ostateczna cisza poza dualizmami życia.
Rozanowska Kontemplacja Śmierci: Paradoks Bezkonfliktowego Końca
Cytowany aforyzm Wasilija Rozanowa, „Tam, gdzie jest śmierć, nie ma walki. Nie ma zwycięstwa ani ucieczki”, to głęboka psychologiczna i filozoficzna refleksja nad naturą ostatecznego kresu. W jego rdzeniu leży prowokujące do myślenia stwierdzenie, że śmierć, wbrew powszechnemu wyobrażeniu o niej jako o ostatniej bitwie, jest w istocie stanem poza walką. Z perspektywy psychologicznej, Rozanow zdaje się odnosić do momentu, w którym ego, wraz ze wszystkimi jego pragnieniami, lękami i mechanizmami obronnymi zostaje całkowicie unicestwione.
Nasze życie jest nieustanną walką: o przetrwanie, o akceptację, o miłość, o sukces, z wewnętrznymi demonami, z zewnętrznymi przeciwnościami. Nawet przed obliczem śmierci, często toczymy symboliczną lub realną walkę – z chorobą, z upływającym czasem, z własnym strachem przed nieistnieniem. Rozanow sugeruje jednak, że w samym fakcie śmierci, w jej absolutności, te kategorie przestają obowiązywać. Śmierć nie jest przeciwnikiem, którego można pokonać, ani pułapką, z której można uciec. Jest stanem, w którym dwubiegunowa konstrukcja myślenia o walce i jej rezultacie – zwycięstwie lub ucieczce – staje się bezcelowa.
W świecie, który każe Ci być kimś, odważ się być sobą.
Radykalna samoakceptacja to zaproszenie do wewnętrznej wolności.
Zobacz, czym jest i jak wiele może Ci dać!
Psychologicznie, cytat ten może przynieść zarówno ulgę, jak i niepokój. Ulgę, ponieważ eliminuje presję ostatecznej rozgrywki, wskazując na koniec wszelkich zmagań. Niepokój, gdyż stawia jednostkę w obliczu absolutnej bierności, pozbawionej możliwości wpływu. Brak walki oznacza brak zaangażowania, brak podmiotowości. Brak zwycięstwa oznacza brak pośmiertnej nagrody czy triumfu nad nią. Brak ucieczki oznacza brak drogi powrotu lub alternatywy. W tym sensie, śmierć jest dla Rozanowa absolutną ciszą egzystencjalną, poza domeną ludzkiego działania i oceny.
To oświadczenie może być również interpretowane jako komentarz do ludzkiego lęku przed śmiercią, który często jest lękiem przed utratą kontroli, przed niemożnością dalszego wpływu na swój los. Rozanow zdaje się mówić, że ta kontrola i ten wpływ są iluzoryczne w obliczu samej śmierci. W rzeczywistości, w tym punkcie zero, zarówno heroiczna walka, jak i tchórzliwa ucieczka są tożsame ze sobą w ich bezcelowości. Śmierć, jako punkt wyjścia poza dualizmy życia, zmusza do rewizji wszelkich pojęć związanych z ludzkim bytowaniem.