Świat jest twardy zarówno w tym, co pamięta, jak i w tym co zapomina.
Świat jest bezwzględny, bo pamięć i zapomnienie mają trwałe, często bolesne konsekwencje dla jednostek i społeczeństw.
Cytat Josepha Conrada, „Świat jest twardy zarówno w tym, co pamięta, jak i w tym co zapomina”, dotyka fundamentalnych aspektów ludzkiego doświadczenia, kondycji psychicznej i społecznej, a także natury samej rzeczywistości, jaką konstruujemy i w której funkcjonujemy. Z perspektywy psychologicznej, jego głębia objawia się na wielu poziomach.
Po pierwsze, „twardość” świata w kontekście pamięci odnosi się do nieubłaganej obecności przeszłości. Nasze indywidualne psychiki, podobnie jak kolektywna świadomość społeczna, są nieustannie kształtowane przez to, co zostało zapamiętane. Trauma, bolesne doświadczenia, ale także chwalebne wydarzenia, pozostawiają trwałe ślady, które wpływają na nasze postawy, przekonania, lęki i pragnienia. Psychologia egzystencjalna podkreśla, że człowiek jest bytem historycznym, uwikłanym w swoją przeszłość, która determinuje jego teraźniejszość i przyszłość. Świat, w którym żyjemy, ze swoimi instytucjami, kulturą i narracjami, również „pamięta” – poprzez historie, mity, prawo, strukturę społeczną, które są efektem skumulowanych doświadczeń. Ta pamięć może być źródłem siły, tożsamości, ale i niezmiennych ograniczeń, powielanych błędów, niezagojonych ran.
Po drugie, „twardość” w aspekcie zapominania jest równie potężna i często bardziej podstępna. Indyferencja świata względem jednostki, jej cierpień i osiągnięć, jest źródłem egzystencjalnego lęku. Świat zapomina o bezimiennych ofiarach, o zniszczonych marzeniach, o przemijającej chwale. Z perspektywy psychologii indywidualnej, mechanizm zapominania bywa obronny – pozwala nam funkcjonować po traumie, stłumić bolesne wspomnienia. Jednak zbyt głębokie zapomnienie, odrzucenie przeszłości, może prowadzić do powtarzania tych samych błędów, braku nauki i niemożności pełnego przepracowania doświadczeń. Na poziomie społecznym, zapominanie o niesprawiedliwości, historycznych błędach czy cierpieniu grup społecznych, może prowadzić do ich marginalizacji, powstawania nowych konfliktów i braku empatii. Jest to „twardość” wynikająca z obojętności, z przemijalności i z bezlitosnej logiki historii, która bezpowrotnie zaciera ślady, pozostawiając pustkę i nieupamiętniony ból.
W sensie filozoficznym, cytat ten podkreśla dualizm ludzkiego istnienia – jesteśmy zarówno produktem pamięci, jak i zmagamy się z nieuchronnym zapominaniem. Psychicznie, musimy nauczyć się żyć z obydwoma tymi aspektami, znajdować równowagę między akceptacją przeszłości a umiejętnością puszczenia jej, by móc iść naprzód. Świat Conrada jest bezwzględny, ponieważ jego pamięć jest selektywna i nieczuła, a jego zapominanie równie kapryśne i druzgocące. Ta ambiwalencja jest kluczowa dla zrozumienia ludzkiej kondycji.