Dlatego, że jesteśmy jednostkami, każdy z nas jest okruchem gatunku, częścią wszechświata, jednym punkcikiem w ogromnym układzie sił i wpływów, kosmicznych, etnicznych, historycznych, których prawom jesteśmy posłuszni. Podlegamy determinizmowi świata fizycznego. Lecz każdy człowiek jest również osobą, nie podlega gwiazdom i atomom.
Jesteśmy zdeterminowani przez naturę i historię, ale jako osoby posiadamy wolność wyboru i zdolność do transcendencji, kształtując swój los.
Aporia człowieka: Między determinizmem a wolnością
Cytat Jacquesa Maritaina, choć na pierwszy rzut oka filozoficzny, kryje w sobie głębokie implikacje psychologiczne, które od wieków nurtują badaczy ludzkiej natury. Maritain zręcznie artykułuje fundamentalną dychotomię, wewnętrzny konflikt, z którym każdy człowiek się mierzy: bycie jednocześnie „okruchem gatunku” i „osobą”.
Pierwsza część wypowiedzi, mówiąca o byciu „okruchem gatunku, częścią wszechświata, jednym punkcikiem w ogromnym układzie sił i wpływów, kosmicznych, etnicznych, historycznych”, odnosi się do naszej egzystencjalnej małości i determinizmu. Z psychologicznego punktu widzenia, ilustruje to, jak głęboko jesteśmy zakorzenieni w systemach większych od nas samych. Nasze geny, środowisko wychowawcze, kultura, historia, a nawet biologia, kształtują naszą osobowość, preferencje, lęki i pragnienia. Jesteśmy podlegli prawom fizyki i biologii – nasz metabolizm, cykle snu, predyspozycje genetyczne – wszystko to wyznacza pewne granice. Psychologia ewolucyjna podkreśla, jak wiele naszych zachowań ma podłoże adaptacyjne i jest efektem milionów lat ewolucji. Nawet nasza tożsamość społeczna, przynależność etniczna czy kulturowa, determinuje naszą perspektywę na świat i często narzuca pewne wzorce myślenia i działania. Uczucia takie jak poczucie bezradności wobec sił natury czy historii, są bezpośrednim psychologicznym odzwierciedleniem tej perspektywy.
Ranisz siebie, bo chronisz
wewnętrzne dziecko?
To ta odrzucona część Ciebie, która wciąż czeka na poczucie bezpieczeństwa, uznanie i miłość. I tylko Ty możesz ją nimi obdarzyć🤍
Jednakże, Maritain natychmiast kontruje tę myśl, twierdząc, że „każdy człowiek jest również osobą, nie podlega gwiazdom i atomom”. To jest moment, w którym do psychologicznego dyskursu wkracza pojęcie wolności i autonomii. Bycie „osobą” oznacza posiadanie świadomości, samoświadomości, zdolności do refleksji, wyboru i intencjonalnego działania. To jest rdzeń naszej podmiotowości, naszej zdolności do transcendowania czysto biologicznych i środowiskowych uwarunkowań. Psychologia humanistyczna i egzystencjalna, w szczególności, podkreślają tę unikalną zdolność człowieka do nadawania sensu swojemu życiu i dokonywania wyborów, nawet w obliczu determinujących sił. Nawet jeśli nasze geny predysponują nas do pewnych zachowań, albo historia oferuje nam konkretny scenariusz, jako osoby mamy zdolność do autorefleksji i podjęcia decyzji o odrzuceniu lub przyjęciu tych wpływów. Możemy buntować się przeciwko determinizmowi, tworzyć własne wartości i kreować własną tożsamość. To pociąga za sobą odpowiedzialność – odpowiedzialność za wybory, za sens, jaki nadajemy swojemu życiu. Ta zdolność do transcendencji rodzi poczucie sprawczości, ale także lęk przed wolnością i odpowiedzialnością, co jest kluczowym elementem psychologii egzystencjalnej.
W gruncie rzeczy, psychologiczny sens cytatu tkwi w łączeniu tych dwóch, pozornie sprzecznych, perspektyw. Jesteśmy dynamicznym polem napięć pomiędzy tym, co w nas zdeterminowane, a tym, co jest efektem naszej wolnej woli i świadomości. Zrozumienie tego pozwala na pełniejsze przyjęcie własnej złożoności i poszukiwanie równowagi między akceptacją naszych ograniczeń a dążeniem do samorealizacji i autonomii.
W świecie, który każe Ci być kimś, odważ się być sobą.
Radykalna samoakceptacja to zaproszenie do wewnętrznej wolności.
Zobacz, czym jest i jak wiele może Ci dać!