W możliwościach literatury leży zarówno podsumowanie sromotnych usprawiedliwień, jak też rzucenie wspaniałych wyzwań.
Literatura demaskuje psychologiczne usprawiedliwienia, jednocześnie inspirując do samorozwoju i konfrontacji z trudnymi prawdami o ludzkiej naturze.
Cytat Jana Józefa Szczepańskiego – „W możliwościach literatury leży zarówno podsumowanie sromotnych usprawiedliwień, jak też rzucenie wspaniałych wyzwań” – jest niezwykle głęboki, dotykając istoty ludzkiego doświadczenia, moralności i roli, jaką sztuka, w tym przypadku literatura, odgrywa w naszym rozumieniu świata i samych siebie. Z psychologicznego punktu widzenia, ten cytat odnosi się do dynamiki obronnych mechanizmów psychicznych oraz aspiracji do samorozwoju i transcendencji.
Pierwsza część cytatu – „podsumowanie sromotnych usprawiedliwień” – wskazuje na zdolność literatury do demaskowania i uwieczniania racji ideologicznych, moralnych czy osobistych, które ludzie tworzą, aby zracjonalizować swoje szkodliwe, nieetyczne lub po prostu słabe działania i wybory. Z perspektywy psychologii, jest to odwołanie do mechanizmów obronnych, takich jak racjonalizacja, projekcja czy zaprzeczenie. Literatura staje się lustrem, w którym odbijają się nasze podświadome próby chronienia własnego ego przed trudną prawdą o nas samych. Psychologowie tacy jak Carl Jung mogliby zobaczyć w tym „sromotnym usprawiedliwianiu” manifestacje cienia – tych części naszej osobowości, które wolimy ukrywać i nie akceptować. Literatura odważa się je nazwać i zbadać, często uwalniając nas z niewoli nieuświadomionych schematów.
W świecie, który każe Ci być kimś, odważ się być sobą.
Radykalna samoakceptacja to zaproszenie do wewnętrznej wolności.
Zobacz, czym jest i jak wiele może Ci dać!
Druga część – „jak też rzucenie wspaniałych wyzwań” – odnosi się do transformacyjnej mocy literatury. Jest to jej zdolność do inspirowania, stymulowania krytycznego myślenia, otwierania nowych perspektyw i prowokowania do głębokiej introspekcji i zmiany. Z psychologicznego punktu widzenia, literatura może rzucać wyzwania naszym przekonaniom, wartościom, a nawet naszej tożsamości. Może poszerzać naszą empatię, pozwalając nam wczuć się w doświadczenia innych, co jest kluczowe dla rozwoju dojrzałej osobowości i umiejętności społecznych. W kontekście psychologii humanistycznej, cytat podkreśla, że literatura jest narzędziem do realizacji potencjału ludzkiego, zachęcając do przekraczania własnych ograniczeń i dążenia do autentyczności. Wyzwania te mogą dotyczyć zarówno poziomu indywidualnego (osobisty rozwój, samopoznanie), jak i społecznego (krytyka norm, dążenie do sprawiedliwości).
W kontekście filozofii egzystencjalnej, cytat podkreśla rolę literatury w konfrontacji z wolnością i odpowiedzialnością. Z jednej strony ujawnia nasze nieudolne próby ucieczki od niej (usprawiedliwienia), z drugiej – wzywa do przyjęcia jej i podjęcia autentycznego życia (wyzwania). Literatura, poprzez swoje uniwersalne narracje, pozwala nam badać naturę ludzkiego bytu, moralności i sensu istnienia, zarówno w jego ciemnych, jak i jaśniejszych aspektach.