Prawda może i sto lat leżeć jak na dłoni, a ludzie nie sięgną po nią, albowiem zdaje im się fantazją i utopią, podczas gdy oni wolą uganiać się za wymysłami.
Ludzie często odrzucają oczywistą prawdę, preferując iluzje, gdyż prawda może być niewygodna i burzyć ich przekonania.
Złożona natura ludzkiego postrzegania prawdy
Cytat Dostojewskiego, „Prawda może i sto lat leżeć jak na dłoni, a ludzie nie sięgną po nią, albowiem zdaje im się fantazją i utopią, podczas gdy oni wolą uganiać się za wymysłami”, przenika do głębi ludzkiej psychiki i filozofii bytu. Ukazuje on nie tyle problem braku dostępu do prawdy, ile raczej złożoność i wielowymiarowość ludzkiego postrzegania, a także psychologiczne mechanizmy stojące za świadomym lub nieświadomym odrzucaniem tego, co obiektywne lub racjonalne.
Z perspektywy psychologicznej, Dostojewski trafnie opisuje fenomen psychologicznego oporu. Prawda, choć pozornie leży „jak na dłoni”, to nie zawsze jest łatwa do przyjęcia. Często bywa niewygodna, burzy nasze dotychczasowe przekonania, podważa poczucie bezpieczeństwa, a nawet wymusza zmianę sposobu życia lub myślenia. W takim kontekście, ludzie mogą aktywować mechanizmy obronne, takie jak zaprzeczanie, racjonalizacja czy projekcja, aby chronić swoje ego i spójność wewnętrzną. Prawda staje się wtedy „fantazją i utopią”, gdyż jej przyjęcie wymagałoby zbyt dużego wysiłku poznawczego i emocjonalnego.
Co więcej, autor porusza kwestię preferencji dla iluzji i narracji, które są bardziej zgodne z naszymi pragnieniami, lękami czy uprzedzeniami. Ludzie często wolą „uganiać się za wymysłami”, ponieważ te wymysły oferują poczucie kontroli, przynależności, celowości, a nawet pocieszenia, nawet jeśli są fałszywe. Jest to odzwierciedleniem ludzkiej potrzeby sensu i porządku w świecie, która może prowadzić do tworzenia i pielęgnowania mitów, ideologii czy teorii spiskowych, bardziej atrakcyjnych niż surowa i często bezkompromisowa prawda. Te „wymysły” często stanowią narrację tożsamościową, z którą człowiek silnie się identyfikuje, a jej podważenie jest równoznaczne z atakiem na jego własne „ja”.
Ranisz siebie, bo chronisz
wewnętrzne dziecko?
To ta odrzucona część Ciebie, która wciąż czeka na poczucie bezpieczeństwa, uznanie i miłość. I tylko Ty możesz ją nimi obdarzyć🤍
Filozoficznie, cytat ten dotyka problemu subiektywności prawdy i jej relatywizacji. Czy prawda istnieje obiektywnie, jeśli nie jest przez nikogo akceptowana? Dostojewski zdaje się sugerować, że prawda, nawet jeśli jest obiektywna, potrzebuje świadomego odbiorcy, aby stać się rzeczywistością w ludzkim doświadczeniu. Bez tej akceptacji, pozostaje jedynie potencjalnością, nieuchwytną i odrzuconą, ponieważ ludzkość często wybiera komfort iluzji ponad trudność poznania i zderzenia się z prawdziwym obrazem świata.
Dopasowanie do współczesności
W dzisiejszych czasach, w erze informacji, dezinformacji i fake newsów, cytat ten nabiera szczególnego znaczenia. W obliczu natłoku sprzecznych informacji, ludzie często wybierają narracje, które potwierdzają ich uprzedzenia (zjawisko błędu potwierdzenia), zamiast angażować się w krytyczną analizę. To pokazuje, jak głęboko zakorzeniona jest w ludzkiej psychice tendencja do unikania niewygodnej prawdy i preferowania tego, co jest dla nas przyjemniejsze, prostsze lub bardziej zgodne z naszym światopoglądem. Dostojewski, z perspektywy swojej epoki, mistrzowsko zdiagnozował uniwersalny aspekt ludzkiej kondycji, który pozostaje aktualny przez kolejne stulecia.