Głębokie Zrozumienie Tołstoja: Religia jako Rdzeń Ludzkiego Istnienia

Słowa Lwa Tołstoja, że „Człowiek bez religii, choćby nawet nieuświadomionej, nie może istnieć, podobnie jak bez serca”, stanowią

głębokie filozoficzno-psychologiczne spostrzeżenie na temat fundamentalnych potrzeb człowieka.

Nie jest to wyłącznie apologia zinstytucjonalizowanej wiary, lecz próba uchwycenia pierwotnego,

egzystencjalnego wymiaru ludzkiego doświadczenia.

Z psychologicznego punktu widzenia, Tołstoj zdaje się sugerować, że „religia” w jego ujęciu wykracza poza dogmaty czy rytuały. Stanowi ona

ramę pojęciową, system wartości i sensu

– coś, co współczesna psychologia mogłaby nazwać

wewnętrznym modelem świata, systemem przekonań podstawowych czy

źródłem koherencji

. Ludzki umysł dąży do porządku, do nadawania znaczenia swojemu istnieniu i otaczającej rzeczywistości. Bez względu na to, czy dana osoba identyfikuje się z konkretnym wyznaniem, czy też deklaruje się jako ateista, jej życie jest nieuchronnie kształtowane przez pewien zestaw zasad, przekonań i nadziei, które pełnią funkcję swoistego „religijnego” rdzenia. To mogą być wartości etyczne, dążenie do prawdy, wiara w postęp naukowy, silne więzi społeczne, misja życiowa czy nawet głębokie przekonanie o sensie cierpienia. Te elementy, choć nie zawsze uświadomione, nadają kierunek działaniom, motywują do wysiłku i pozwalają radzić sobie z absurdem istnienia.

Tołstojowska analogia do serca jest tu kluczowa.

Serce jest organem niezbędnym do życia fizycznego; bez niego ciało nie może funkcjonować. Podobnie, „religia” (w szerokim sensie) jest dla Tołstoja

odpowiednikiem serca w wymiarze psychicznym i duchowym

. Jest to

siła napędowa

, która pozwala człowiekowi przetrwać kryzysy, znaleźć cel, pokonać strach przed śmiercią i nadać sens swojemu krótkotrwałemu życiu. Kiedy ten wewnętrzny system wartości i sensu zostaje zachwiany lub brakuje go w ogóle, człowiek doświadcza dysfunkcji psychicznej –

lęku egzystencjalnego, poczucia bezsensu, anomii, a w skrajnych przypadkach rozpaczy i depresji

.

Zatem cytat Tołstoja wskazuje na

niezbywalną potrzebę transcendencji lub przynajmniej głębokiego systemu znaczeń

, który zakorzenia jednostkę w większej całości i pozwala jej odnaleźć swoje miejsce w świecie. To nie jest sugestia, że każdy musi być wierzący w tradycyjnym sensie, ale że każdy potrzebuje

punktu odniesienia, „kompasu moralnego” i „źródła sensu”

, aby móc funkcjonować jako kompletna, psychicznie zdrowa istota.