Prawdziwa sztuka zawsze wyolbrzymia albo pomniejsza. W pierwszym wypadku stara się podciągnąć człowieka w górę za uszy - a to przecież gwałt, w drugim grzmoci po głowie, żeby się ocknął albo sczezł.
Sztuka to celowy wpływ na psychikę i świadomość człowieka, idealizujący lub demaskujący rzeczywistość, by go "podnieść" lub "obudzić".
Cytat Maksyma Gorkiego „Prawdziwa sztuka zawsze wyolbrzymia albo pomniejsza. W pierwszym wypadku stara się podciągnąć człowieka w górę za uszy – a to przecież gwałt, w drugim grzmoci po głowie, żeby się ocknął albo sczezł” jest głęboką refleksją nad naturą i funkcją sztuki, ujawniającą jej psychologiczny i społeczny wpływ. Możemy interpretować tę wypowiedź z perspektywy psychologii humanistycznej, egzystencjalnej, a także psychoanalizy.
Gorki wskazuje na dwa główne sposoby oddziaływania sztuki: wyolbrzymienie i pomniejszenie. Wyolbrzymienie, czyli podnoszenie „za uszy”, to proces idealizacji, gloryfikacji lub podkreślania pewnych aspektów rzeczywistości czy ludzkiej egzystencji. Z psychologicznego punktu widzenia może to być mechanizm obronny, próba ucieczki od trudnej rzeczywistości, ale także aspiracja do wyższych wartości i idei. Sztuka, która wyolbrzymia, dąży do kształtowania odbiorcy, wskazując mu idealne wzorce, moralne imperatywy czy estetyczne doskonałości. Gorki nazywa to „gwałtem”, ponieważ narzuca pewną wizję, próbując zmienić człowieka wbrew jego naturalnym tendencjom czy oporom. Możemy tu myśleć o funkcji edukacyjnej czy propagandowej sztuki, która ma na celu uszlachetnianie, moralizowanie, a nawet ideologiczne formowanie. Psychologicznie, odbiór takiej sztuki może prowadzić do konfliktu wewnętrznego, poczucia nieadekwatności wobec wyidealizowanych wzorców lub też do motywacji do osobistego rozwoju i dążenia do doskonałości.
W świecie, który każe Ci być kimś, odważ się być sobą.
Radykalna samoakceptacja to zaproszenie do wewnętrznej wolności.
Zobacz, czym jest i jak wiele może Ci dać!
Z drugiej strony, pomniejszenie – „grzmotnięcie po głowie” – odnosi się do dekonstrukcji, obnażania prawdy, często brutalnej i niewygodnej. Sztuka w tym przypadku działa niczym zimny prysznic, budząc ze złudzeń, wskazując na wady, słabości, niesprawiedliwości lub absurdy ludzkiej kondycji. To rodzaj sztuki, który prowokuje do refleksji, zmusza do konfrontacji z tym, co bolesne, nieprzyjemne, lecz prawdziwe. Psychologicznie, taka sztuka może wywoływać lęk, frustrację, gniew lub poczucie egzystencjalnej pustki. Jej celem jest „ocknięcie się” – rozumiane jako uświadomienie sobie rzeczywistego stanu rzeczy, zerwanie z konformizmem czy obojętnością. W skrajnych przypadkach może prowadzić do „sczeźnięcia”, czyli załamania się dotychczasowych przekonań, utraty sensu lub psychicznego cierpienia, które jednak może być zarzewiem głębokiej transformacji. Jest to zatem sztuka, która działa na zasadzie wstrząsu, burząc iluzje i zmuszając do introspekcji.
W kontekście filozoficzno-psychologicznym, Gorki podkreśla, że prawdziwa sztuka nigdy nie jest obojętna ani neutralna. Zawsze ma ona na celu wywołanie silnej reakcji, oddziałując na głębokie sfery psychiki człowieka. Jej moc leży w zdolności do manipulowania perspektywą, a w konsekwencji – do wpływania na percepcję rzeczywistości, wartości i sensu życia. Sztuka staje się tutaj narzędziem samopoznania i transformacji (zarówno pozytywnej, jak i negatywnej), co czyni ją potężnym, choć nie zawsze komfortowym, elementem ludzkiej egzystencji.