Sztuki piękne są po to, żeby wychować i wykształcić człowieka jako człowieka, żeby niepostrzeżenie u wszystkich i w sposób jak najbardziej łagodny i skuteczny usunąć, odrzucić od siebie i społeczeństwa to, co jest w nim zwierzęce - w przeciwnym razie są one tandetą.
Sztuka wychowuje, kształtując człowieka przez sublimację instynktów, rozwój empatii i moralności, przekształcając „zwierzęce” w ludzkie.
Filozoficzno-Psychologiczne Rozważania nad Cytatem Herdera
Cytat Johanna Gottfrieda Herdera stanowi głęboką refleksję nad rolą sztuki w rozwoju ludzkiej kondycji, umiejscawiając ją nie jako estetyczną przyjemność, lecz jako fundamentalne narzędzie transformacji. Herderowska wizja sztuki jest tu nierozerwalnie związana z koncepcją człowieczeństwa i procesem humanizacji.
Z psychologicznego punktu widzenia, Herder dotyka kluczowej kwestii rozwoju moralnego i emocjonalnego jednostki. Określenie „zwierzęce” odnosi się do instynktownych popędów, egoizmu, agresji – tych aspektów ludzkiej natury, które nie są ukształtowane przez kulturę, empatię czy rozum. Sztuka, w jego ujęciu, działa jako mechanizm sublimacji i kształtowania. Poprzez obcowanie z pięknem, harmonią, narracją czy symbolicznym przedstawieniem ludzkich doświadczeń, jednostka uczy się samoregulacji, rozwija zdolność empatii i transcenduje czysto biologiczne motywacje. Proces ten jest opisany jako „niepostrzeżony”, co wskazuje na jego subtelność i głębokie zakorzenienie w podświadomości, a także „łagodny i skuteczny”, co sugeruje terapęutyczną i wychowawczą moc sztuki, przeciwną przymusowi czy represjom.
W kontekście filozoficznym, cytat ten wpisuje się w tradycję myśli oświeceniowej, która podkreślała znaczenie edukacji i kultury w doskonaleniu społeczeństw. Herder, będąc prekursorem romantyzmu, jednocześnie zwraca uwagę na unikalność ludzkiego ducha i dąży do jego pełnego rozwinięcia. Sztuka staje się więc kanałem do odkrywania i pielęgnowania tego, co w człowieku najbardziej ludzkie – rozumu, uczuć moralnych, zdolności do tworzenia i odczuwania piękna. Jest to proces, który można porównać do psychologicznej integracji, gdzie pierwotne, instynktowne ja jest harmonizowane z wyższymi funkcjami poznawczymi i emocjonalnymi.
W świecie, który każe Ci być kimś, odważ się być sobą.
Radykalna samoakceptacja to zaproszenie do wewnętrznej wolności.
Zobacz, czym jest i jak wiele może Ci dać!
Ostrzeżenie przed „tandetą” świadczy o tym, że Herder dostrzegał także potencjalne zagrożenia – sztukę pustą, pozbawioną głębi, która nie wypełnia swojej fundamentalnej funkcji transformacyjnej. Takie dzieła, zdaniem Herdera, nie tylko nie podnoszą człowieka, ale wręcz mogą utrwalać jego niższe instynkty lub spłycać percepcję, uniemożliwiając rozwój owej autentycznej ludzkiej jakości. Psychologicznie, taka „tandeta” mogłaby zostać zinterpretowana jako forma stymulacji niskiej jakości, która nie angażuje wyższych procesów myślowych ani nie buduje złożonych schematów poznawczych czy emocjonalnych, pozostawiając odbiorcę w stanie niezmienionym lub wręcz zubożonym.
Podsumowując, Herderowskie rozumienie sztuki to głęboko humanistyczna wizja, gdzie piękno służy jako narzędzie do kształtowania pełni człowieczeństwa, transcendując biologiczne ograniczenia i budując podstawy dla moralnego i kulturowego rozwoju jednostki i społeczeństwa.