Wiele w życiu musimy. Ale nie musimy czynić zła. A jeśli jakaś siła, jakiś strach, zmusza nas do czynienia zła, to nie zmusi nas do tego, byśmy tego zła chcieli. Tym bardziej nie zmusi nas do tego, abyśmy trwali w tym chceniu. W każdej chwili możemy wznieść się ponad siebie i zacząć wszystko od nowa.
Mimo przymusów zewnętrznych, zawsze zachowujemy wolność moralną INTENCJI i zdolność do samoodnowy, manifestując wewnętrzną siłę i nadzieję.
Cytat Józefa Tischnera z psychologicznego punktu widzenia dotyka fundamentalnego zagadnienia ludzkiej wolności, moralności i wewnętrznej siły. Mówiąc
„Wiele w życiu musimy”
, Tischner odnosi się do egzystencjalnej kondycji człowieka, uwikłanego w sieć zewnętrznych ograniczeń, obowiązków społecznych, biologicznych przymusów czy losowych zdarzeń. To uznanie faktu, że życie stawia przed nami wyzwania, które często wydają się narzucone i niezależne od naszej woli. Jest to niejako echo teorii determinizmu, ale natychmiastowo z nią polemizuje.
Kluczowe jest jednak
„Ale nie musimy czynić zła”
. Tutaj Tischner podkreśla autonomię moralną jednostki. W psychologii humanistycznej, szczególnie u Carla Rogersa czy Abrahama Maslowa, istnieje przekonanie o wrodzonej dążności człowieka do samorealizacji i do czynienia dobra. Ten cytat sugeruje, że pomimo wszelkich zewnętrznych nacisków, w każdej sytuacji zachowujemy możliwość wyboru moralnego. Nawet w obliczu
„siły, jakiegoś strachu”
, które próbują wymusić zło, nasza wewnętrzna wola i intencja pozostają poza ich zasięgiem.
To jest niezwykle ważne w kontekście psychologii traumy i stresu. Osoba poddana presji, zagrożeniu, a nawet torturom, może być zmuszona do pewnych działań, ale nie musi
„chcieć tego zła”
ani
„trwać w tym chceniu”
. To rozróżnienie między działaniem a intencją, między tym, co zewnętrzne, a tym, co wewnętrzne, jest esencją ludzkiego ducha. To ochrona wewnętrznego sanktuarium moralnego, które pozwala zachować integralność Ja, nawet gdy ciało i zewnętrzne okoliczności są zniewolone.
Ostatnie zdanie:
„W każdej chwili możemy wznieść się ponad siebie i zacząć wszystko od nowa”
, rezonuje z koncepcją rezyliencji (odporności psychicznej) oraz możliwością zmiany i rozwoju osobistego. Nawet po dokonaniu czynów wymuszonych, człowiek zachowuje zdolność do refleksji, skruchy i podjęcia nowej drogi.
„Wznieść się ponad siebie”
oznacza przekroczenie bieżących ograniczeń, schematów myślowych, a nawet własnych, wcześniejszych błędów. Jest to wyraz nadziei i wiary w potencjał ludzki do transcendencji i odnowy, niezależnie od przeszłości. Podkreśla to dynamikę ludzkiej psychiki i jej zdolność do ciągłej ewolucji i samostanowienia w obliczu przeciwności.