Stres nie jest wrogiem. Wojciech Eichelberger o życiu w napięciu i powrocie do równowagi

Autor: Wojciech Eichelberger

31 stycznia 2026

Współczesny człowiek coraz częściej żyje w przekonaniu, że stres jest czymś, z czym należy się uporać. Podejście polegające na zwalczaniu stresu jest z góry skazane na porażkę. Ze stresem nie da się wygrać, a każda próba jego siłowego opanowania zwykle prowadzi do nasilenia napięcia. Walka sama w sobie jest bowiem formą stresu, więc dokładanie jej do i tak już napiętego układu nerwowego nie prowadzi do ulgi, ale do eskalacji.

Im bardziej próbujemy stres zwalczyć, kontrolować lub wyeliminować, tym silniej organizm mobilizuje się do obrony. Stres nie znika pod wpływem presji ani siły woli. Jest reakcją organizmu, sygnałem informującym o tym, że coś wymaga uwagi, zmiany lub działania. Próba jego stłumienia prowadzi jedynie do kumulowania napięcia, które wcześniej czy później znajdzie ujście w ciele lub psychice.

Znacznie sensowniejsze jest podejście polegające na rozumieniu stresu, a nie na próbie jego eliminowania. Chodzi o rozpoznawanie mechanizmów stresu oraz konsekwencji, jakie niesie on dla ciała i psychiki. Stres nie jest wrogiem, a sygnałem. Problemem staje się dopiero wtedy, gdy traktujemy go jak przeciwnika, zamiast jak informację.

Kiedy stres jest naturalny i zdrowy

Stres w swojej pierwotnej, biologicznej postaci pełni funkcję mobilizującą i ochronną. Jest jednym z podstawowych mechanizmów adaptacyjnych, który umożliwia reagowanie na zagrożenia i wyzwania. Uruchamia w organizmie ogromne zasoby energii, przygotowując człowieka do działania – walki albo ucieczki. To reakcja szybka, precyzyjna i głęboko zapisana w fizjologii.

W takich warunkach stres działa na korzyść organizmu. Po krótkiej fazie mobilizacji następuje rozładowanie, a potem regeneracja. Jeśli ten cykl przebiega naturalnie, stres nie tylko nie szkodzi, ale wręcz wzmacnia – poprawia odporność, przywraca równowagę i pozwala organizmowi odnowę po wysiłku.

Stres staje się problemem dopiero wtedy, gdy mobilizacja nie znajduje ujścia i nie prowadzi do rozładowania. Wówczas mechanizm, który miał chronić, zaczyna działać przeciwko organizmowi.

O wrodzonej reakcji organizmu na zagrożenie

Gdy człowiek nagle staje twarzą w twarz z realnym zagrożeniem – choćby z niedźwiedziem na leśnej ścieżce – natychmiast uruchamia się wrodzony mechanizm reagowania, oparty na prostym i niezwykle skutecznym algorytmie fizjologicznym. Serce przyspiesza, wzrasta tętno, oddech się pogłębia, a mięśnie dostają potężny zastrzyk energii niezbędny do szybkiego działania. Jest to reakcja zapisana głęboko w biologii, niezależna od osobistych doświadczeń, przekonań czy historii życia. Stres w takiej sytuacji jest adekwatny, celowy i skuteczny. Mobilizuje organizm dokładnie na tyle, na ile trzeba, by przeżyć. Dopóki reakcja ta przebiega zgodnie z naturalnym rytmem, pozostaje sprzymierzeńcem zdrowia i przetrwania.

Dlaczego współczesny stres nie znajduje ujścia

Problem zaczyna się wtedy, gdy uruchomiona mobilizacja nie prowadzi do żadnego działania. Organizm jest gotowy do walki albo ucieczki, mięśnie są napięte, serce bije szybciej, energia krąży w systemie – a mimo to nic się nie wydarza. Nie ma biegu, nie ma starcia, nie ma rozładowania.

Współczesne sytuacje stresowe rzadko pozwalają na reakcję zgodną z biologią. Zamiast realnego zagrożenia pojawia się mail, rozmowa, presja terminów czy spojrzenie przełożonego. Ciało reaguje tak, jakby stawką było życie, uruchamiając pełną mobilizację, lecz warunki społeczne uniemożliwiają działanie. Nie wolno ani uciec, ani zaatakować.

Energia, która miała zostać zużyta, zostaje więc zatrzymana w organizmie. Zamiast eksplozji pojawia się proces odwrotny zwany implozją: napięcie nie zostaje przeżyte ani domknięte, lecz zaczyna działać do wewnątrz, stopniowo destabilizując organizm.

Kulturowe wzorce, które uczą nas chorować

Przykładem skutków długotrwałego tłumienia reakcji stresowych jest zjawisko Karoshi – śmierci z przepracowania, które pojawiło się w Japonii na masową skalę. Młodzi, zdrowi ludzie umierali nagle, bez wcześniejszych objawów choroby. Analizy wykazały, że przyczyną nie była sama intensywność pracy, lecz kulturowy wzorzec radzenia sobie ze stresem,

Wzorzec ten wyrastał z etosu samuraja i promował odporność rozumianą jako brak ujścia dla napięcia oraz niewidzialność emocji. Problem polegał na tym, że współcześni pracownicy nie byli samurajami – nie przeszli wieloletniego treningu regulowania reakcji fizjologicznych. Organizm, pozbawiony możliwości rozładowania napięcia, nie był w stanie wytrzymać takiego obciążenia. W takich warunkach proces implozji stawał się chroniczny. Zatrzymane w ciele napięcie prowadziło do poważnych konsekwencji zdrowotnych, a niekiedy do nagłego załamania całego systemu.

Sen, odporność i cukier pod wpływem chronicznego stresu

Gdy stres nie znajduje ujścia, organizm zaczyna funkcjonować w trybie przedłużonej mobilizacji. Adrenalina krąży we krwi znacznie dłużej, niż powinna, a ciało nie otrzymuje sygnału, że zagrożenie minęło. W takich warunkach procesy regeneracyjne nie mogą się uruchomić, ponieważ wymagają one wcześniejszego rozładowania napięcia.

Jednym z pierwszych obszarów, które reagują na ten stan, jest sen. Trudności z zasypianiem, wybudzanie się nad ranem, poczucie niepokoju bez wyraźnego powodu sygnalizują, że organizm nie potrafi przełączyć się w tryb odpoczynku. Długotrwałe napięcie osłabia również układ odpornościowy oraz destabilizuje gospodarkę cukrową. W efekcie organizm zaczyna reagować skrajnościami: nadmiernym pobudzeniem, nagłym spadkiem energii oraz coraz mniejszą zdolnością powrotu do równowagi.

Ruch jako biologiczny warunek zdrowia

Z perspektywy biologii regeneracja nie zachodzi w oderwaniu od wysiłku. Organizm odnawia swoje zasoby tylko wtedy, gdy wcześniej zostały one zużyte. Jeśli energia nie zostaje spożytkowana, ciało nie widzi powodu, by uruchamiać procesy naprawcze. Aktywność fizyczna jest sygnałem, że napięcie znalazło ujście i że możliwe jest przejście w tryb odbudowy. Ruch nie jest więc dodatkiem do życia, lecz jego warunkiem.

Wysiłek pozwala domknąć reakcję stresową – spalić adrenalinę, uruchomić mięśnie, serce i płuca, a następnie przejść w fazę regeneracji. Bez tego stres pozostaje w organizmie w postaci napięcia. Ciało, które nie ma okazji się „zużyć”, nie dostaje też sygnału do odbudowy.

Jak adrenalina wyłącza układ odpornościowy

Wiele osób doświadcza tego samego scenariusza: intensywna praca, narastające napięcie, odliczanie dni do urlopu, a następnie choroba dokładnie w momencie, gdy pojawia się możliwość odpoczynku. Nie jest to ani przypadek ani „złośliwość organizmu”, lecz logiczna konsekwencja długotrwałego stresu.

Przez tygodnie adrenalina utrzymuje ciało w stanie mobilizacji, jednocześnie wyciszając działanie układu odpornościowego. Organizm funkcjonuje w trybie przetrwania, odkładając regenerację na później. Dopiero gdy napięcie opada i pojawia się przestrzeń na odpoczynek, ujawniają się procesy chorobowe, które wcześniej pozostawały w uśpieniu. Urlop staje się więc momentem, w którym organizm wreszcie może się „rozchorować”. Choroba nie jest tu porażką organizmu, lecz sygnałem, że przez zbyt długi czas działał on ponad swoje możliwości.

Autostres i nadinterpretacja zagrożenia

Źródłem stresu nie zawsze są zewnętrzne okoliczności. Nie każdy stres ma swoje źródło w realnym zagrożeniu. Wiele napięć powstaje na poziomie umysłu – w wyniku nadinterpretacji sygnałów, rozpamiętywania przeszłych doświadczeń lub projektowania przyszłych zagrożeń. Czasem wystarczy myśl, wspomnienie albo wyobrażona scena, by organizm uruchomił pełną reakcję stresową.

Umysł potrafi wytwarzać napięcia nawet w sytuacji obiektywnego bezpieczeństwa. Dla ciała nie ma większej różnicy między rzeczywistością a jej mentalną symulacją. Reakcja fizjologiczna pozostaje ta sama. W ten sposób człowiek może trwać w stanie stresu nie dlatego, że zagrożenie istnieje, lecz dlatego, że umysł nie przestaje go wytwarzać. Ten mechanizm wewnętrznej narracji, która podtrzymuje mobilizację mimo braku realnego bodźca, można określić mianem autostresu.

Kurs online
Wojciecha Eichelbergera

8 x Odporność na stres

zobacz kurs

Uważność jako zdolność regulowania napięcia

Zwierzęta rzadko pozostają w stanie napięcia dłużej, niż to konieczne. Kot, który nie musi uciekać ani walczyć, natychmiast przechodzi w tryb odpoczynku. Nie rozpamiętuje nieudanego skoku, nie zamartwia się swoimi błędami, nie projektuje kolejnych zagrożeń. Gdy sytuacja się kończy, kończy się również reakcja stresowa.

Ta zdolność szybkiego powrotu do równowagi nie wynika z braku zagrożeń, lecz z pełnej obecności w aktualnej chwili. Zwierzęta pokazują, że regulacja napięcia opiera się na prostym mechanizmie: rozpoznaniu, że konkretne niebezpieczeństwo minęło. Uważność działa w podobny sposób u ludzi. Pozwala odróżnić to, co dzieje się naprawdę, od tego, co jest jedynie projekcją umysłu. Dzięki temu napięcie może opaść, a organizm odzyskuje możliwość rozpoczęcia procesów regeneracyjnych i zdolność samoregulacji.

O obecności tu i teraz w niepewnych czasach

W czasach niepewności szczególnego znaczenia nabiera zdolność pozostawania w teraźniejszości. Umysł łatwo ulega pokusie wybiegania w przyszłość i projektowania zagrożeń, które jeszcze nie zaistniały. Tymczasem życie zawsze toczy się tylko w jednym miejscu – tu i teraz.

Umysł łatwo ulega pokusie ciągłego wybiegania w przyszłość, projektując zagrożenia, które jeszcze nie zaistniały. Tymczasem życie zawsze toczy się tylko w jednym miejscu: tu i teraz.

Postawa, którą można streścić zdaniem „na razie wszystko jest w porządku”, nie jest zaprzeczaniem trudności ani naiwnym optymizmem. Jest świadomym zakotwiczeniem w aktualnym doświadczeniu. Dopóki w tej chwili nic realnie nie zagraża, organizm może się regulować, odpoczywać i odzyskiwać równowagę.

Nie wszystko, co trudne, wymaga natychmiastowej reakcji. Część napięć znika sama, gdy przestajemy je podtrzymywać. Stres nie pyta o pozwolenie i nie znika na życzenie. Można jednak nauczyć się go słuchać, zamiast z nim walczyć. Nie chodzi o to, by żyć bez stresu, lecz by nie żyć w nim bez przerwy. Resztą potrafi zająć się ciało.

Interesujące artykuły:

Co steruje naszymi decyzjami. Lęk jako niewidzialny reżyser codzienności

Stres a depresja – rozmowa z Wojciechem Eichelbergerem

Świat nas nie ocali – musimy zrobić to sami czyli o tym, kiedy psychoterapia naprawdę działa

Wojciech Eichelberger

Wybitny psychoterapeuta, coach, trener z wieloletnim doświadczeniem. Jest założycielem Instytutu Psychoimmunologii IPSI zajmującego się stresem i wypaleniem zawodowym oraz autorem wielu bestsellerów – m. in. „Kobieta bez winy i wstydu”, „Zdradzony przez ojca”, „Patchworkowe rodziny – jak w nich żyć”. W swoich projektach szkoleniowych i terapeutycznych odwołuje się do koncepcji terapii integralnej, która oprócz psychiki bierze pod uwagę ciało, energię i duchowość człowieka.