Co znajduje się po drugiej stronie ego? Wojciech Eichelberger o drodze do obecności

Autor: Wojciech Eichelberger

31 stycznia 2026

W pracy nad sobą jesteśmy przyzwyczajeni do zajmowania się tym, co trudne. Przez długi czas psychologia koncentrowała się przede wszystkim na cieniu. To, co wyparte i mroczne, stało się centralnym obszarem pracy terapeutycznej. Freud wprowadził do psychologii przekonanie, że prawda o człowieku znajduje się w piwnicy – wypartych impulsach, konfliktach, lękach. To podejście tak zdominowało myślenie o psychice, że zaczęliśmy wierzyć, iż człowiek składa się głównie z tego, co boli i wymaga naprawy. Tymczasem cień to tylko połowa obrazu człowieka. W nieświadomości istnieje bowiem również światło czyli potencjał człowieka, jego jasne jakości, to wszystko, co inspiruje, zachwyca, prowadzi. Dopiero gdy spojrzymy na obie te strony – cień i światło – możemy naprawdę zrozumieć, kim jesteśmy.

Projekcja zachwytu – dlaczego widzimy w innych nasze światło

W psychologii mówi się, że to, co nas zachwyca, jest tak samo naszą projekcją na zewnątrz, jak to, co nas drażni czy rani. Ta jasna strona nieświadomości bywa równie często wypierana jak cień. Nie dlatego, że jest bolesna, ale dlatego, że jej wielkość przerasta nasze dotychczasowe wyobrażenie o sobie. Światło jest zbyt duże i jasne, by je pomieścić w sobie. Jest zbyt trudne do przyjęcia. Dlatego często projektujemy je na zewnątrz: na autorytety, twórców, mistrzów, duchowych przewodników. Zachwycamy się ludźmi, którzy wydają nam się większymi, szlachetniejszymi, bardziej świadomymi. Widząc ich odwagę czy dobro, nie zauważamy, że dostrzegamy w nich coś, co również należy do nas. Gdy patrzymy na kogoś z podziwem, często nie widzimy jego – widzimy siebie, ale w wersji, której jeszcze nie pozwoliliśmy sobie wyrazić. Światło w nas jest obecne, tylko jeszcze nie mamy odwagi uznać go za własne.

Duchowość jako doświadczenie wewnętrzne, a nie system wierzeń

Przez wieki duchowość była domeną instytucji religijnych. To one decydowały o tym, kto ma dostęp do światła, a kto powinien pozostać jedynie wiernym obserwatorem. Duchowość została w dużej mierze zawłaszczona, zmonopolizowana – człowiek miał utracić kontakt z własnym wewnętrznym światem i wierzyć w coś, co jest „poza nim”, zamiast odkrywać to, co jest w nim. Nauczyliśmy się patrzeć na światło jako na coś, co do nas nie należy. Co mają inni: prorocy, mistrzowie, święci, autorytety. Widzimy w nich to, czego nie potrafimy przypisać sobie. W efekcie projektujemy światło mocniej niż cień – bo łatwiej uwierzyć, że nam czegoś brakuje, niż że nosimy w sobie potencjał, który podziwiamy u innych. W tym mechanizmie gubimy fakt, że patrzymy nie na kogoś, ale na własne nierozpoznane możliwości.

Dopiero kiedy zaczynamy odzyskiwać własną, wewnętrzną duchowość – a nie tę narzuconą z zewnątrz – możemy zobaczyć, że światło, które podziwiamy, nie pochodzi spoza nas. Odzyskiwanie duchowości poza religią nie oznacza odrzucenia tradycji, lecz powrót do bezpośredniego doświadczenia – do zobaczenia, że światło, którego szukamy, już w nas jest. Czeka tylko na to, aż odważymy się je uznać.

Roberto Assagioli – redukcja ego i pytanie o prawdziwy podmiot

Roberto Assagioli, twórca psychosyntezy, proponował spojrzenie na ego nie jako na trwałą istotę człowieka, ale coś w rodzaju prowizorycznej konstrukcji. Ego jest chwiejne, rozdarte między przeciwieństwami – lękiem a odwagą, radością a rozpaczą, miłością a nienawiścią. Nie może być fundamentem tożsamości i nie da się na nim zbudować stabilnej definicji „ja”.

Dlatego Assagioli zachęcał do „redukcji ego”, czyli świadomego odrzucania kolejnych identyfikacji, które na co dzień traktujemy jak oczywistość. Mówił:
„Nie jesteś swoimi emocjami, tylko je odczuwasz.
Nie jesteś swoimi myślami, tylko je zauważasz.
Nie jesteś swoim ciałem, tylko masz świadomość ciała.
Nie jesteś nawet swoim imieniem i nazwiskiem – nauczyłeś się ich. To nie jest twoja istota.”

Kiedy człowiek zaczyna zdejmować te warstwy, pojawia się pytanie, z którym ego nie jest w stanie sobie poradzić: kto właściwie doświadcza?Kim jesteśmy, gdy kolejno odpadną wszystkie identyfikacje, które uznawaliśmy za „mnie”?

Assagioli uważał, że dopiero wtedy otwiera się przestrzeń na realną zmianę świadomościową. Ale możliwe jest to tylko u osób, które przeszły przez pracę z cieniem i nie mylą duchowości z ucieczką od trudności. W przeciwnym razie redukcja ego zamienia się w fantazję, a nie w rozwój.

Cienista Dolina – granica, przez którą trzeba przejść

W pracy nad sobą istnieje moment, w którym człowiek dociera do tego, co Jung obrazowo nazwał Cienistą Doliną. To przestrzeń, w której stajemy twarzą w twarz z własną bezradnością, samotnością i lękiem – z tym, co leży na samym dnie naszego doświadczenia. To nie jest cel ani miejsce, w którym mamy zostać. Cienista Dolina jest granicą, przez którą trzeba przejść, aby nie utknąć w nieskończonym analizowaniu ciemnej strony siebie. Zatrzymanie się w niej zamienia się w rozpaczliwe krążenie wokół tych samych treści. Ale jeśli się ją przejdzie – nie cofnie się ani nie utknie – wtedy dopiero otwiera się możliwość wyjścia poza ego. To jest moment, którego nie da się ominąć ani pójść na skróty. Każdy przechodzi go inaczej. Po jego drugiej stronie zaczyna się doświadczenie światła, obecności, wewnętrznej jasności. Nie jako nagroda, ale jako naturalny etap, który staje się dostępny dopiero wtedy, gdy człowiek zmierzy się z własnym cieniem i nie zatrzyma się na nim.

Obecność, która rodzi się poza mechanizmami ego

Kiedy człowiek przejdzie przez Cienistą Dolinę, otwiera się przed nim przestrzeń, której ego nie potrafi już kontrolować ani interpretować w kategoriach strachu, kontroli czy przetrwania. Pojawia się inny rodzaj obecności – spokojniejszy, bardziej otwarty, pozbawiony ciągłego napięcia, które tworzy ego. To doświadczenie bywa opisywane jako jasność, przejrzystość, poczucie sensu, a czasem jako cicha radość, która nie zależy od żadnych zewnętrznych okoliczności. Nie jest to stan euforii ani ekstazy, lecz raczej wewnętrzna równowaga, która nie wymaga od człowieka żadnych dodatkowych dowodów czy potwierdzeń.

W tym doświadczeniu nie chodzi o wymazanie ego. Ono nadal istnieje, ale przestaje pełnić funkcję centrum dowodzenia. Nie zarządza już każdym impulsem, porównywaniem, interpretacją, lękiem czy ambicją. Staje się narzędziem, a nie tożsamością. Nieograniczony ruchami ego człowiek, zyskuje przestrzeń, w której może działać nie z reaktywności, lecz z wyboru.

Na tym poziomie pojawia się możliwość działania nie z lęku czy z braku, ale z wewnętrznej spójności. To jest właśnie „druga strona ego”: bardziej świadoma, bardziej obecna, bardziej wolna, niewymagająca potwierdzenia ani zewnętrznych wzmocnień. To świadomość, która nie opiera się już wyłącznie na przetrwaniu, lecz na obecności.

Nowa perspektywa – gdy zaczynamy widzieć siebie poza ego

Kiedy człowiek przestaje utożsamiać się z ego i zaczyna doświadczać zarówno cienia, jak i światła, pojawia się zupełnie inna perspektywa. Wtedy dopiero można dostrzec, że życie nie polega na nieustannej walce wewnętrznej, ale na stopniowym odsłanianiu tego, co w człowieku najgłębsze. Nie chodzi już o to, żeby siebie naprawiać, poprawiać czy udoskonalać. Chodzi o to, żeby siebie odzyskać w pełnym wymiarze: i w tym, co trudne, i w tym, co jasne. To nie jest koniec drogi, lecz początek nowego etapu. Bo kiedy ego przestaje nas więzić, możemy po raz pierwszy naprawdę zobaczyć, kim jesteśmy poza jego granicami. A to otwiera perspektywę rozwoju, która nie polega już na walce, lecz na poszerzaniu świadomości.

Na tym etapie pojawia się coś, co wielu opisuje jako obecność – stan, w którym człowiek nie ucieka ani w przeszłość, ani w przyszłość, nie walczy o znaczenie, nie szuka potwierdzeń, nie musi niczego udowadniać ani przed światem, ani przed samym sobą. Jest bardziej sobą niż kiedykolwiek.

Interesujące artykuły:

O nowym sposobie rozumienia siebie. Dlaczego ego już nam nie wystarcza?

Im mniej zależności, tym mniej lęku. O autonomii w czasach kryzysu

Lęk bez powodu? Co naprawdę mówi przeciążony układ nerwowy

Wojciech Eichelberger

Wybitny psychoterapeuta, coach, trener z wieloletnim doświadczeniem. Jest założycielem Instytutu Psychoimmunologii IPSI zajmującego się stresem i wypaleniem zawodowym oraz autorem wielu bestsellerów – m. in. „Kobieta bez winy i wstydu”, „Zdradzony przez ojca”, „Patchworkowe rodziny – jak w nich żyć”. W swoich projektach szkoleniowych i terapeutycznych odwołuje się do koncepcji terapii integralnej, która oprócz psychiki bierze pod uwagę ciało, energię i duchowość człowieka.