Im mniej zależności, tym mniej lęku. Wojciech Eichelberger o autonomii w czasach kryzysu

Coraz więcej osób ma dziś poczucie, że świat stał się mniej przewidywalny i mniej stabilny. Kryzys bezpieczeństwa dotyczy nie tylko sfery ekonomicznej czy politycznej, ale również psychiki, relacji i wyobrażeń o przyszłości. Coraz częściej towarzyszy nam wrażenie, że weszliśmy w stan permanentnej niestabilności. To, co jeszcze niedawno wydawało się oczywiste i trwałe, dziś coraz częściej budzi niepokój.

Ten stan dotyczy w gruncie rzeczy nas wszystkich. Nawet jeśli na co dzień funkcjonujemy „normalnie”, gdzieś pod spodem pojawia się napięcie, pytanie: co dalej? I właśnie w takich momentach bardzo wyraźnie ujawnia się nasza potrzeba bezpieczeństwa – jedna z najbardziej fundamentalnych ludzkich potrzeb. W obliczu takiej niepewności naturalnie szukamy ochrony. Chcemy się zabezpieczyć – materialnie, organizacyjnie, systemowo. Rozbudowujemy kolejne struktury i instytucje, tworzymy systemy procedur, gwarancji i ochrony. Paradoks polega jednak na tym, że im więcej tych zabezpieczeń, tym częściej odczuwamy lęk, a nie spokój.

I tu pojawia się pytanie: czy, skupiając się niemal wyłącznie na zewnętrznych zabezpieczeniach, nie pomijamy czegoś znacznie ważniejszego? Być może prawdziwe źródło bezpieczeństwa nie znajduje się na zewnątrz, ale w nas samych – w obszarze, który nazywamy autonomią. To właśnie ona – rozumiana jako wewnętrzna samodzielność i odporność – może stać się realnym fundamentem poczucia bezpieczeństwa w czasach kryzysu.

Autonomia a bezpieczeństwo – co to właściwie znaczy?

Wielu osobom autonomia kojarzy się z izolacją, z zamykaniem się na innych ludzi albo z egoizmem. Tymczasem autonomia wcale nie polega na tym, że przestajemy potrzebować relacji czy kontaktu z innymi. Oznacza natomiast, że coraz mniej rzeczy jest nam niezbędnych do tego, żeby czuć się w miarę stabilnie i bezpiecznie. Im mniej potrzebujemy od świata i od innych ludzi, tym mniej się ich boimy.

Człowiek autonomiczny to nie ktoś, kto nikogo nie potrzebuje, ale ktoś, kto potrafi funkcjonować bez nadmiernego lęku przed utratą wsparcia, komfortu czy poczucia kontroli. Dzięki temu relacje przestają być oparte na przymusie, deficycie i strachu, a zaczynają wynikać z wyboru. Bliskość nie znika – przeciwnie, często staje się głębsza i spokojniejsza, ponieważ nie jest już próbą zaspokojenia braków, lecz spotkaniem dwóch względnie samodzielnych osób.

Autonomia ma jednak swój cień, którym jest uzależnienie. Przez całe życie poruszamy się na osi pomiędzy autonomią a zależnością: im więcej uzależnień – od ludzi, rzeczy, systemów, przyjemności czy wygód – tym większy lęk przed ich utratą, a tym samym mniejsze poczucie bezpieczeństwa. Dążenie do autonomii oznacza więc stopniowe ograniczanie tych zależności i wzmacnianie własnych zasobów. Nie eliminuje to relacji ani bliskości, lecz sprawia, że stają się one mniej obciążające, a bardziej wspierające – zarówno dla nas samych, jak i dla innych.

Cywilizacyjny „inkubator” – złudne poczucie bezpieczeństwa

Współczesna cywilizacja w dużej mierze opiera się na idei maksymalnego zabezpieczenia człowieka przed zagrożeniami. Stworzyliśmy sobie pewnego rodzaju cywilizacyjny inkubator – środowisko, które ma możliwie jak najlepiej chronić nas przed wszystkim, co nieprzewidywalne, niewygodne i zagrażające. To przestrzeń zaprojektowana tak, by ograniczać ryzyko i utrzymywać stałe, kontrolowane warunki życia.

Stała temperatura, dostęp do wody i jedzenia, filtrowane powietrze, wysoki poziom higieny i ochrony zdrowia – to wszystko realnie poprawiło jakość życia. W takim kierunku rozwija się współczesna cywilizacja. Efekty są imponujące – żyjemy coraz dłużej, rzadziej umieramy z powodu chorób zakaźnych i korzystamy z wygód, o których wcześniejsze pokolenia mogły tylko marzyć.

Jednocześnie coraz wyraźniej widać ograniczenia tych cywilizacyjnych osiągnięć. Wydłużenie życia nie zawsze idzie w parze z jego jakością. Wiele osób spędza znaczną część późnych lat w chorobie, zależności i obniżonej sprawności. Coraz częściej mówi się też o przeciążeniu psychicznym, lęku i braku poczucia sensu. Biologicznie i psychicznie wcale nie czujemy się dzięki temu bardziej bezpieczni.

Można wręcz powiedzieć, że dotarliśmy do momentu, w którym to, co miało nas chronić, zaczyna nas osłabiać, ponieważ zewnętrzne zabezpieczenia nie zastępują wewnętrznej odporności. Nadmiar komfortu, sterylności i wyręczania organizmu sprawia, że tracimy zdolność samoregulacji i adaptacji.

W efekcie stajemy się coraz bardziej zależni od systemu, który miał dawać poczucie bezpieczeństwa. Im silniejsza ta zależność, tym trudniej radzimy sobie w sytuacjach, które wymykają się kontroli. To właśnie w tym miejscu pojawia się potrzeba zwrócenia się ku autonomii jako realnej alternatywie.

Kurs online
Wojciecha Eichelbergera

8 razy Odporność na stres

zobacz kurs

Dwie drogi w obliczu kryzysu bezpieczeństwa

W sytuacji, w której poczucie bezpieczeństwa wyraźnie się chwieje, każdy z nas – mniej lub bardziej świadomie – staje przed pewnym wyborem. Można powiedzieć, że są dwie zasadnicze drogi reagowania na kryzys, który dziś przeżywamy jako jednostki i jako cywilizacja. Każda z nich prowadzi do zupełnie innych konsekwencji.

Pierwsza strategia opiera się na dalszym wzmacnianiu zewnętrznych zabezpieczeń. Skoro świat wydaje się coraz bardziej nieprzewidywalny, pojawia się pokusa, by odgrodzić się od niego za pomocą systemów, procedur, technologii i kontroli. Inwestujemy ogromne ilości energii, pieniędzy i kreatywności w rozbudowę cywilizacyjnego inkubatora, aby był jeszcze szczelniejszy i jeszcze bardziej sterylny. To podejście jest intuicyjne i zrozumiałe – skoro świat staje się coraz mniej przewidywalny, próbujemy uczynić go możliwie najbardziej kontrolowalnym.

Ta strategia ma jednak słabe punkty. Im bardziej próbujemy stworzyć świat całkowicie wolny od ryzyka, tym bardziej boimy się wszystkiego, co wymyka się kontroli. Każde pęknięcie w systemie zaczyna być odbierane jak zagrożenie egzystencjalne. W skrajnych sytuacjach prowadzi to nie tylko do izolacji od świata, ale także do izolowania się od innych ludzi, którzy zaczynają być postrzegani jako potencjalne źródło niebezpieczeństwa.

Alternatywą jest druga strategia – rozwój autonomii jako wewnętrznego zasobu. Ta droga wymaga odwagi, bo oznacza rezygnację z części iluzji bezpieczeństwa. Zamiast nieustannie rozbudowywać inkubator, zaczynamy wzmacniać zdolność radzenia sobie w warunkach zmienności, niepewności i braku pełnej kontroli. Oznacza też zgodę na to, że świat nie będzie idealnie przewidywalny. W zamian jednak daje coś znacznie cenniejszego: poczucie sprawczości, odporności i wewnętrznej stabilności, które nie zależą wyłącznie od zewnętrznych warunków. Im większa jest nasza autonomia, tym mniej paraliżujący staje się lęk przed tym, co niepewne i niekontrolowalne.

Autonomia jako naturalny kierunek rozwoju człowieka

Każdy człowiek zaczyna swoją drogę w stanie całkowitej zależności, by stopniowo uczyć się samodzielnego funkcjonowania w świecie. Moment narodzin jest symbolicznym początkiem tego procesu. Od tej chwili wszystko, co wcześniej było dostarczane automatycznie, zaczyna wymagać wysiłku: oddychania, jedzenia, poruszania się, reagowania i przystosowywania do nowych warunków. I właśnie tu zaczyna się proces budowania autonomii. Od narodzin aż do końca życia poruszamy się w jednym kierunku: od całkowitej zależności ku coraz większej samodzielności, ucząc się stopniowo funkcjonowania w świecie na własnych zasobach. To nie jest kwestia wyboru ani ideologii, lecz głęboko zakorzenionego instynktu. Człowiek – podobnie jak wszystkie istoty żywe – dąży do zwiększania swojej zdolności przetrwania. Autonomia jest niczym innym jak wyrazem tej tendencji.

Problem pojawia się wtedy, gdy zamiast rozwijać autonomię, próbujemy w dorosłym życiu odtworzyć warunki pełnej ochrony i komfortu znane z najwcześniejszego etapu rozwoju. Taka strategia stoi w sprzeczności z naturalnym kierunkiem dojrzewania i może prowadzić do konfliktu między potrzebą rozwoju a cywilizacyjną pokusą całkowitego zabezpieczenia.

Etapy budowania autonomii – od ciała do duchowości

Autonomia rozwija się stopniowo i obejmuje różne obszary funkcjonowania człowieka, z których każdy pełni inną rolę w budowaniu poczucia bezpieczeństwa.

Pierwszym obszarem autonomii jest ciało. Uczymy się oddychać, jeść, poruszać i panować nad własną motoryką. Dziecko niemal obsesyjnie eksperymentuje z ruchem, ponieważ to właśnie sprawność fizyczna zwiększa jego szanse na przetrwanie, a jednocześnie buduje podstawowe poczucie kontroli oraz stabilności. Bez tego trudno mówić o dalszym rozwoju.

Równolegle buduje się autonomia odpornościowa. Organizm uczy się reagować na patogeny, infekcje i obciążenia środowiskowe. Chorowanie nie jest tu porażką, lecz elementem treningu układu immunologicznego. Nadmierne sterylizowanie świata i wyręczanie organizmu mogą osłabiać tę formę autonomii.

Następnie pojawia się autonomia emocjonalna, związana z relacjami. Proces separacji od rodziców, bunty rozwojowe i późniejsze relacje partnerskie są próbami uniezależnienia się emocjonalnego. Chodzi nie o zerwanie więzi, lecz o zmianę ich charakteru – z zależności na relację opartą na partnerstwie i wyborze.

Ostatnim wymiarem jest autonomia duchowa – zdolność samodzielnego odnajdywania sensu, wartości i znaczeń. W obliczu kryzysu instytucji i autorytetów coraz więcej osób poszukuje bezpośredniego, osobistego kontaktu z tym, co nadaje życiu sens, co staje się elementem wewnętrznej stabilności i odpowiedzialności za własne życie.

Od czego zacząć budowanie autonomii?

Wzmacnianie autonomii warto traktować jako proces stopniowy, dostosowany do indywidualnych możliwości i doświadczeń. Nie ma jednego punktu startowego, ponieważ każdy z nas ma inną historię, inne doświadczenia z dzieciństwa i inne obszary, w których autonomia została osłabiona. Patrząc na temat z perspektywy praktycznej, warto zacząć od ciała. Regularny ruch, praca z oddechem, redukcja napięć i rozwijanie świadomości ciała wzmacniają poczucie kontroli i stabilności, obniżając jednocześnie poziom lęku. Istotna jest także praca z oddechem i energią. Sposób oddychania reguluje układ nerwowy i wpływa bezpośrednio na poziom lęku. Równie ważna jest autonomia w obszarze diety – świadome sprawdzanie, co rzeczywiście nam służy, zamiast bezrefleksyjnego powielania rodzinnych czy kulturowych schematów. Budowanie autonomii obejmuje także odzyskiwanie zaufania w obszarze zdrowia i odporności. Chodzi o uważne rozróżnianie sytuacji, w których naprawdę potrzebujemy interwencji z zewnątrz, od tych, z którymi organizm jest w stanie poradzić sobie sam.

Dopiero na tej bazie możliwa staje się praca nad autonomią emocjonalną: porządkowanie relacji z rodzicami, wychodzenie z roli dziecka czy ofiary, uczenie się bycia w relacjach partnerskich bez nadmiernej zależności. Autonomia emocjonalna pozwala doświadczać bliskości bez utraty poczucia siebie. Ostatnim wymiarem jest autonomia duchowa – samodzielne poszukiwanie sensu, wartości i znaczenia, które nie są wyłącznie zapożyczone z zewnątrz. To ona spaja wszystkie wcześniejsze etapy i nadaje im głębszy kontekst.

Autonomia dzieci i młodzieży – fundament na całe życie

Autonomia dziecka kształtuje się od pierwszych chwil życia i ma ogromny wpływ na jego późniejsze funkcjonowanie. Pierwsze miesiące życia są kluczowe dla ukształtowania podstawowego poczucia bezpieczeństwa. Bliskość, obecność i fizyczny kontakt z opiekunem nie są rozpieszczaniem, lecz biologiczną potrzebą. Zbyt wczesne oderwanie dziecka od matki lub brak łagodnej adaptacji do nowych środowisk (np. żłobka) może prowadzić do powstania trwałego poczucia zagrożenia. Taki deficyt często ujawnia się później jako lęk, wycofanie lub nadmierna potrzeba kontroli.

Dzieci potrzebują także swobody ruchu i kontaktu z naturalnym środowiskiem. Aktywność fizyczna i możliwość eksplorowania świata wspierają zarówno rozwój ciała, jak i odporność psychiczną. Nadmierna kontrola, sterylność i wyręczanie dziecka osłabiają jego naturalne kompetencje, przyzwyczajając je do zależności od innych ludzi, przedmiotów i systemów w dorosłym życiu.

W okresie dojrzewania autonomia emocjonalna staje się jednym z kluczowych zadań rozwojowych. Rolą dorosłych jest wspieranie młodych ludzi w budowaniu tożsamości, a nie narzucanie gotowych schematów. Bunty, sprzeciw i kwestionowanie autorytetów są naturalnym elementem dorastania, a nie zagrożeniem. System edukacji i wychowania, który tłumi te procesy, często działa wbrew realnym potrzebom młodego człowieka.

Autonomia nie oznacza braku wspólnoty, lecz inny sposób bycia w relacji z innymi. Dzieci i młodzież potrzebują środowisk, które wspierają samodzielność, krytyczne myślenie i odpowiedzialność, zamiast bezrefleksyjnego podporządkowania.

Człowiek nie potrzebuje szklanej kopuły ani idealnego inkubatora, by czuć się bezpiecznie. Potrafi funkcjonować w zmienności, adaptować się i ufać własnym zasobom. Autonomia nie jest ucieczką od świata ani próbą odcięcia się od innych ludzi, lecz sposobem bycia w świecie bez ciągłego lęku i potrzeby nieustannego zabezpieczania się przed życiem.

Gdy przestajemy polegać wyłącznie na zewnętrznych podporach, świat przestaje być wrogiem, a staje się przestrzenią, w której można żyć, działać i brać odpowiedzialność. Autonomia to w gruncie rzeczy inna nazwa wolności – wolności, która nie polega na braku więzi, lecz na wyborze. I być może właśnie dziś, w czasach powszechnej niepewności, jest to jedna z najważniejszych kompetencji, jakie możemy w sobie rozwijać.

Interesujące artykuły:

Lęk jako niewidzialny reżyser codzienności. O tym, co steruje naszymi decyzjami

Lęk bez powodu? Co naprawdę mówi przeciążony układ nerwowy

Stres a depresja – rozmowa z Wojciechem Eichelbergerem

Wojciech Eichelberger

Wybitny psychoterapeuta, coach, trener z wieloletnim doświadczeniem. Jest założycielem Instytutu Psychoimmunologii IPSI zajmującego się stresem i wypaleniem zawodowym oraz autorem wielu bestsellerów – m. in. „Kobieta bez winy i wstydu”, „Zdradzony przez ojca”, „Patchworkowe rodziny – jak w nich żyć”. W swoich projektach szkoleniowych i terapeutycznych odwołuje się do koncepcji terapii integralnej, która oprócz psychiki bierze pod uwagę ciało, energię i duchowość człowieka.